تیروئید چیست و گواتر چگونه به وجود می آید؟

با سلام. زیبا حسینی فرد، متخصص داخلی هستم. در این مقاله راجع به مبحث تیروئید، بیماری گواتر و دیگر بیماری های مرتبط با غده تیروئید توضیحاتی را خدمت شما ارائه خواهم داد.

تیروئید چیست و چه وظیفه ای را بر عهده دارد؟

   تیروئید، غده ای است که درناحیه گردن قرار گرفته و از دو قسمت که هر یک از آنها را لوپ می نامند، تشکیل شده است. غده تیروئید در قسمت جلوی نای قرار گرفته است. دکتر، اندازه ایده آل غده تیروئید را بر حسب وزن آن تشخیص می دهد؛ که تقریبا 12 الی 20 گرم است. ناگفته نماند که تیروئید، یک غده پر عروق بوده و قوامش هم نرم می باشد.

 در هر ربع پشت غده تیروئید، چهارغده قرار دارد که به آن ها غدد پاراتایروئید (به انگلیسی: Parathyroid gland) می گویند. وظیفه ی غدد پاراتایروئید، تولید هورمون های پاراتیروئید است که در تنظیم کلسیم خون نقش دارند. مهم ترین وظیفه غده تیروئید، تولید دو نوع هورمون تیروئید به نام هورمون تیروکسین یا تی 3 (به انگلیسی: Thyroxine) و تری یدوتیرونین یا تی 4 (به انگلیسی: Triiodothyronine) می باشد. هنگامی که هورمون های تیروئید تولید شده و درخون ترشح می شوند، وظایفی را بر عهده دارند. از دوران جنینی، هورمون های تیروئید، بسیار مهم هستند ؛ به طوری که از هفته یازدهم، در داخل بدن جنین، این هورمون ها شروع به تولید شدن می کنند و در تمایز سلول های جنینی نقش دارند. همچنین در بدن افراد بالغ، برای برقراری تعادل گرمایی و متابولیسم بدن ایفای نقش می کنند.

تیروئید چگونه تولید می شود و چه عاملی تولید تیروئید را تنظیم می کند؟

 تیروئید از سلول هایی به نام فولیکول یا آسینوس تشکیل شده است. این سلول ها، ید را از خون جذب کرده و بر روی یک پروتئینی به نام تیروگلوبین سوار می کنند. بنابراین طی یکسری فرایند ها، هورمون های تیروئید، تولید شده و مجددا داخل خون ترشح خواهند شد. شایان ذکر است که اگر مقدار زیاد یا کمی از آن ها تولید شود، تعادل گرمایی و متابولیسمی که خدمت شما عرض کردم، مختل شده و باعث ایجاد یکسری علائم در فرد خواهد شد. به بیان ساده تر:

  • اگر هورمون تیروئید کم تولید شود یا تیروئید کم کاری کند، باعث کند شدن روند متابولیسم ( سوخت و ساز) بدن می شود. این رویداد علائمی مثل ضعف و خستگی، افزایش وزن، احساس سرما، ریزش مو و... را با خود به همراه خواهد داشت.
  • اگر هورمون تیروئید زیاد تولید شود، منجر به افزایش متابولیسم بدن خواهد شد. به همین دلیل فرد دچار علائمی مثل لاغری بدون توجیه، تپش قلب، تعریق زیاد، عدم تحمل گرما، ریزش مو و سایر علائم خواهد شد.

لذا تنظیم غده تیروئید ( تولید به اندازه هورمون های تیروئید)، تاثیر بسزایی خواهد داشت. غده ای به نام هیپوفیز در داخل مغز قرار دارد. این غده، هورمونی به نام تی اس اچ ( هورمون تحریک کننده تیروئید؛ به انگلیسی: TSH) را تولید کرده و توسط آن تولید هورمون های تیروئید را تنظیم خواهد کرد که بسیاری از شما عزیزان احتمالا در آزمایش های مربوط به معاینه عمومی با هورمون تی اس اچ آشنایی دارید.

 در نهایت وقتی که تولید هورمون های تیروئید کاهش می یابد، سطح تی اس اچ افزایش پیدا می کند. در نتیجه، این امر باعث می شود که غده تیروئید تحریک شده و روند تولید هورمون تیروئید، افزایش یابد و بالعکس. از طرفی، اگر غده تیروئید بیش از اندازه هورمون تیروئید تولید کند، مقدار ترشح هورمون تی اس اچ از هیپوفیز کاهش می یابد. به عبارتی دیگر، به غده تیروئید هشدار می دهد که تیروئید، هورمون کمتری را ترشح کند.

گواتر چیست؟

گواتر در واقع به معنی غده تیروئید بزرگ شده است. مهم ترین عاملی که باعث بزرگ شدن تیروئید می شود، کمبود ید است. در واقع زمانی که بدن فرد با کمبود ید مواجه شده باشد، سلول های تیروئید برای مقابله با آن، به مقدار کافی هورمون تیروئید تولید می کنند. با این وجود، غده تیروئید بزرگ شده و از حداکثر ظرفیت خود برای جذب ید موجود در خون استفاده می کند. لذا از پایین آمدن هورمون های تیروئید جلوگیری به عمل می آید. به طور کلی شایع ترین علت ایجاد گواتر در سراسر جهان را می توان کمبود ید دانست. در ایران از سال 68 به نمک طعام، ید اضافه کردند. این امر باعث کاهش شیوع گواتر شده است؛ ولی به این معنا نیست که کاملا این قضیه برطرف شده باشد.

 باید خدمت شما عرض کنم که کمبود ید تنها عامل محیطی به وجود آورنده گواتر نیست. چون تمام افراد مقیم مناطقی که با کمبود ید مواجه هستند، دچار گواتر نمی شوند و بالعکس. در کشور هایی که کمبود ید برطرف شده است، مجددا مواردی همچون گواتر مشاهده می شود. محققین با بررسی های لازم، به این نتیجه رسیده اند که عوامل متعددی از جمله ژنتیک، مصرف سیگار و برخی عوامل محیطی دیگر در بزرگ شدن غده تیروئید دخیل هستند. گاهی اوقات عفونت ها و دارو ها هم باعث بزرگ شدن غده تیروئید می شوند. شایان ذکر است که در بدن بعضی از افراد ممکن است غده تیروئید به علل مختلفی مثل مولکولی، سلولی و آنزیمی نتواند هورمون تیروئید را تولید کند. زمانی که سطح هورمون تیروئید کاهش یابد، هورمون تی اس اچ، کمبود هورمون تیروئید را جبران خواهد کرد. به عبارتی دیگر، هورمون تی اس اچ بر غده تیروئید فشار وارد کرده تا میزان سلول های آن افزایش یابد. در نتیجه غده تیروئید به مرور زمان بزرگ می شود.

گاهی اوقات بزرگ شدن غده تیروئید، هیج ارتباطی با کمبود ید و یا اختلال در تولید هورومون تیروئید ندارد. بنابراین گواتر می تواند توسط بیماری هایی شکل بگیرد؛ از جمله:

  • بیماری خود ایمن ( به انگلیسی: Autoimmune disease )؛ بیماری است که سیستم ایمنی بدن بیش از حد فعال شده و بر علیه خود عمل خواهد کرد. این جریان را می توان به غده تیروئید هم ربط داد. یعنی اینکه سیستم ایمنی بدن ممکن است، باعث ایجاد سلول های التهابی، لنفوسیت ها و عوامل رشد دیگر، داخل غده تیروئید شده و در نتیجه غده تیروئید بزرگ خواهد شد. به این نوع التهاب تیروئید، تیروئیدیت هاشیموتو (به انگلیسی : Hashimoto's Thyroiditis) گفته می شود. حتی در این شرایط هم با از بین رفتن سلول های تیروئید، غده تیروئید کم کار خواهد شد.
  • بیماری گریوز( به انگلیسی: Graves-Basedow disease )؛ بیماری است که در آن اتو آنتی بادی و آنتی بادی ها (نوعی پروتئین است که در دستگاه ایمنی بدن، در پاسخ به حضور آنتی‌ژن خاصی، تولید می‌شود) علیه غده تیروئید وارد عمل می شوند. این امر باعث تحریک غده تیروئید و بزرگ شدن آن شده و تولید هورمون های تیروئید را افزایش می دهد.  به همین خاطر در این بیماری علائم پرکاری قابل رویت خواهد بود.

ماده گواتروژن چیست و مواد غذایی گواتروژن کدامند؟

 مواد گواتروژن باعث تحریک تیروئید و بزرگ شدن غده تیروئید می شوند. بعضی از مواد غذایی مثل گل کلم، کلم بروکلی و شلغم، مواد غذایی گواتروژن هستند. این نکته حائز اهمیت است که از این مواد غذایی باید در حد معقول استفاده کنید.

چند نوع گواتر وجود دارد؟

گواتر انواع مختلفی دارد. نوع اول گواتر، گواتر ساده یا غیر سمی یا منتشر است که صرفا غده تیروئید به صورت یکنواخت بزرگ می شود. یعنی اینکه افزایش یا کاهش سطح هورمون را به همراه نخواهد داشت. از طرفی این گواتر های ساده و غیر سمی خوشخیم بوده و خطر ابتلا به سرطان بسیار کم است. البته این وضعیت شامل حال افرادی که به دلیل بیماری های بدخیم یا سایر علل مربوط به ناحیه سر و گردنشان رادیوتراپی گرفته اند، نخواهد شد. لذا اگر به گواتر های ساده و غیر سمی توجه نکرده و یا برای درمان آن ها اقدامی صورت نگیرد، ممکن است که در مدت زمان طولانی، سطح هورمون های تیروئید افزایش یافته و خطر پر کاری تیروئید، آن ها را تهدید کند. از طرفی دیگر احتمال دارد به بافت های تیروئید فشار وارد شود. همانطور که گفتم، تیروئید در قسمت جلوی نای قرار گرفته است. به خاطر همین ممکن است که این گواتر بسیار بزرگ شده و به ناحیه ی نای ( مجرای تنفسی ) فشار وارد کند و باعث تنگی نفس شود. و یا به عبارتی دیگر، حتی می تواند بر روی مری که مجرای تغذیه هم است، این فشار وارد شده و به فرد، حسی مثل گیر کردن غذا و توده در گلو دست دهد.

نوع دوم گواتر، گواتر گواتر مولتی ندولر ( به انگلیسی: Multinodular Goiter ) است. این نوع گواتر، به فرض مثال در بیماری که معاینه می کنیم، نه تنها به صورت یکنواخت بزرگ نشده بلکه بعضی از نواحی گواتر به صورت گره گره (مثل گردنبد مروارید) لمس می شوند. یکسری از نواحی غده تیروئید هم به صورت موضعی به تکثیر سلول پرداخته و به شکل یک گره یا ندول در می آید. گواتر ندولر، از لحاظ خوشخیم بودن و یا بدخیم بودن حائز اهمیت است. بنابراین برای تشخیص این موارد، سونوگرافی تیروئید وارد عمل شده و از این طریق، رادیولوژیست یک نمای کلی از ندول را خواهد داشت. حال اگر رادیولوژیست به این گره ها شک کند، لازم می داند که با سوزن های ظریف نمونه برداری کند. لذا با انجام این کار، خوشخیم بودن یا بدخیم بودن ندول ها مشخص خواهد شد. نکته ای که باید در مورد گواتر ندولر و مولتی ندولر دانست؛ این است که ما بررسی کنیم که آیا این قسمت هایی از تیروئید که وظیفه تکثیر سلول ها را به صورت موضعی داشتند، هورمون تیروئید را هم تولید می کنند یا خیر؟ چون اگر این غدد به طور پیوسته هورمون تیروئید را تولید کنند، بیمار علاوه بر این که تیروئید بزرگی به همراه علائم فشاری در ناحیه گردنش  دارد، علائم پرکاری تیروئید را نیزحس می کند.  به همین دلیل است که آزمایش هورمون تیروئید بسیار مهم است.

علائم گواتر کدامند؟

همانطور که گفتم، اگر گواتر بسیار بزرگ شود و بر روی سیستم تنفسی و مری فشار آورده و فرد احساس تنگی نفس خواهد کرد. در نتیجه می توان صدایی اضافه، موقع دم در ناحیه نای شنید. همچنین به علائم دیگری از جمله گیر کردن غذا در ناحیه مری، می توان اشاره کرد. البته ممکن است که در ظاهر به صورت یک گردن کاملا متورم شده دیده شود. شایان ذکر است که اگر گواتر بیمار، هورمون های بیشتری را تولید کند، ممکن است فرد به غیر از علائم فشاری، علائمی مربوط به پرکاری تیروئید را هم داشته باشد.

اگر بر روی گواتر قسمت بدخیمی ایجاد شده باشد، ممکن است به اعصابی که در مجاورت تیروئید هستند دست اندازی کند. یکی از این عصب ها، عصب حنجره ای است. بنابراین ممکن است که بیمار علائمی مثل خشونت در صدا را داشته باشد. لذا بررسی این وضعیت برای ما بسیار اهمیت دارد.

چگونه بیماری گواتر را تشخیص می دهند؟

با توجه به اقداماتی که پزشک برای بیمار مبتلا به گواتر انجام می دهد؛ ابتدا  غده تیروئید را معاینه می کند. در مراحل بعدی ممکن است قصد داشته باشد که آزمایش های تیروئید را با استفاده از سونوگرافی تیروئید و نمونه برداری از ندول های تیروئید، بررسی کند. در بعضی مواقع، تیروئید به جای این که در ناحیه گردن قرار داشته باشد، در ناحیه قفسه سینه و پشت جناغ است. این امر، عواقبی مثل احساس تنگی نفس را با خود به همراه خواهد داشت. بنابراین امکان دارد که پزشک بخواهد از روش هایی مثل سی تی اسکن ( CT SCAN ) و ام ار ای ( MRI ) برای بررسی این مورد استفاده کند. در مورد اقدامات درمانی با توجه به تشخیص پزشک که گواتر از چه نوعی است، امکان دارد که اقدامات درمانی متفاوتی را در نظر بگیرد.

اگر گواتر، ساده و غیر سمی و همچنین بسیار بزرگ نبوده و بر اثر کمبود ید ایجاد شده باشد، می توان به کمک نمک های ید دار برطرف کرد. اگر اثر فشاری بوده و باعث تنگی نفس بیمار شود و از طرفی، علائم شدیدی را ایجاد کرده باشد، ممکن است که بیمار ما نیاز به جراحی داشته و غده تیروئید برداشته شود.

در مواقعی که تیروئید بیمار بزرگ بوده و ما به دلایلی قادر به عمل جراحی او نیستیم، امکان دارد که برای تخریب و کاهش اندازه گواتر، از دستگاه رادیواکتیو استفاده کنیم. در مواردی دیگر که بزرگ شدن تیروئید با پرکاری آن همراه باشد، حتما پزشک دارو هایی را تجویز می کند که از هورمون های تیروئید بوده و سطح هورمون های تیروئید را کنترل خواهد کرد. در نهایت توصیه بنده این است که اگر شما یا اطرافیانتان متوجه بزرگی غده تیروئید در ناحیه گردن شدید، حتما به پزشکتان مراجعه کنید تا پس از انجام معاینه، وخامت آن تشخیص داده شود و به کمک آن یک راهکار درمانی متناسب با وضعیت بیمار ارائه دهد.

مشاوره آنلاین راجع به غده تیروئید و گواتر

برای دریافت مشاوره آنلاین یا تلفنی از دکتر زیبا حسینی فرد راجع به غده تیروئید و گواتر از طریق کلیک بر روی گزینه دریافت مشاوره اقدام کنید. در حین مشاوره آنلاین می توانید مدارک پزشکی خود مثل عکس و آزمایش را برای پزشک ارسال کنید.

برای مشاوره بهتر می توانید از لیست سوال های زیر استفاده کنید:

  • مصرف چه دارویی به مرور زمان باعث ایجاد گواتر می شود؟
  • میزان مصرف ید، روزانه چقدر باشد تا خطر ابتلا به بیمار گواتر را کاهش می دهد؟
  • در آزمایش تیروئید، میزان ترشح هورمون تیروئید چقدر باشد، استاندارد است؟
  • میزان ریزش موی سر پدرم بالا است آیا این نشانه افزایش تولید هورمون های تیروئید است؟
  • آیا مصرف سیگار و یا الکل به مرور زمان منجر به بیماری گواتر می شود؟
  • گواتر دارم برای درمان از چه روشی استفاده کنم؟
  • احساس میکنم غده تیروئید فرزندم مشکل داره، چکار کنم؟
  • فشارم بالاست و نمیتونم زیاد نمک مصرف کنم، برای جلوگیری از گواتر چکار کنم؟
  • و دیگر سوال ها و دغدغه هایی که این مقاله برای شما ایجاد کرده است

دکتر زیبا حسینی فرد ، متخصص داخلی هستم اگر در این زمینه سوالی دارید میتوانم .به شما مشاوره دهم

سوال خود را بنویسید ...
دکتر زیبا حسینی فرد