گفتگوهای من

تغذیه و رژیم درمانی در ماه مبارک رمضان

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
و صلّی الله علی محمّد و آله الطّاهرین  و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین
خجسته باد و مبارک؛ قدوم ماه صیام
خدای تعالی را سپاسگزاریم که بار دیگر ما را در آستانه درک شرف « ماه مبارک رمضان» قرار داد تا در پناه این ایّام شریف، بار سنگین گناهان خویش را در جاری رحمت واسعه او، به مدد صلوة و صیام و در زلال استغفار فروشوییم.
 امام صادق علیه السّلام به واسطه پدرانشان، علیهم السّلام، از امیرالمؤمنین علیه السّلام نقل فرمودند:عَلَیْکُمْ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ بِکَثْرَةِ الِاسْتِغْفَارِ وَ الدُّعَاءِ فَأَمَّا الدُّعَاءُ فَیُدْفَعُ عَنْکُمْ بِهِ الْبَلَاءُ وَ أَمَّا الِاسْتِغْفَارُ فَتُمْحَى بِهِ ذُنُوبُکُمْ: بر شما باد در ماه رمضان به کثرت استغفار و دعا که با دعا، بلا از شما دفع می شود و با استغفار، گناهانتان محو می گردد.[الأمالی للصدوق‏]

امّا جسم که در مسیر طاعت و عبادت، مَرکب روح است، باید به سلامت باشد تا هم حظّ خویش را از این پرهیز یک ماهه، بر گیرد و سلامتی اش افزون شود؛ و هم، یاریگر روح باشد در قیام به وظایف شرعی.
در واقع، روزه تمرینی است برای «نه» گفتن به خواهش های نامطلوب نفسانی و این نه گفتن هم باید در برابر خواهش های روحی نازیبا باشد(گناهان چشم و گوش و فکر و ...) و هم در برابر درخواست های جسمانی غلط(پرخوری، پرنوشی، پرخوابی و ...). به عبارت ساده تر، ماه صیام، دوره پرهیز و رژیم است، پرهیز روحی و جسمی....
اما متاسّفانه در عمل برای خیلی از ما اتفاقات دیگری می افتد؛ گذشته از این که به لحاظ روحی در این ماه پیشرفت می کنیم یا پسرفت، در بعد جسمانی، در طول ماه مبارک، بیشتر می خوریم، بیشتر می نوشیم، بیشتر می خوابیم و .... به نظر می رسد که نکته های بدیهی در مورد ضرورت تقوای جسمی و روحی در ماه مبارک، نیاز به تذکّر مکرّر دارند تا برای ما تبدیل به رفتاری دائمی شوند. گفتار حاضر، که بـه زبـانی سـاده و از منظر « طبّ اسلامی و طبّ سنّتی ایران» به رشته تحریر درآمده است، با این هدف و برای پاسخگویی به سؤالات عمده ای که در مورد مسائل بهداشتی و تغذیه ای  ماه مبارک، به ذهن روزه داران گرامی خطور می کند تهیه شده است.
مزاج روزه داری
روزه باعث غلبه گرما و خشکی در بدن می شود و در واقع خلط صفرا را افزون می کند. این حرارت ایجاد شده، به تدریج در تمام عروق و منافذ بدن رسوب کرده اخلاط غلیظ و فاسد را سوزانده دفع می کند. روزه داری اگر با شرایط آن همراه باشد، بدن را پاکیزه و سبک می کند و حتی اثری عمیق تر از انواع درمان های پاک کننده مانند حجامت و فصد و خوردن مسهلات و ... دارد. گرمای ایجاد شده توسط روزه به قدری زیاد است که آب دهان روزه دار می تواند یک مار را از پای درآورد. بنابراین، روزه داری می تواند پیشگیری کننده و درمان کننده هر بیماری باشد.
آیا گرفتن روزه های مستحبی فایده ای برای تحمل بهتر روزه ماه مبارک رمضان دارد؟
پاسخ این سؤال مثبت است. امّا تعداد روزهای آن بستگی به وضعیت جسمانی شخص دارد به این معنا که اگر شرایط بدنی او اقتضا می کند می تواند از ده روز قبل از ماه مبارک روزه داری را شروع کند تا هنگام حلول هلال این ماه شریف، روزه داری برایش امری عادی شده باشد. دیگران، به تناسب وضعیت جسمانی می توانند روزهای کمتری را روزه مستحبی بگیرند. اگر گرفتن روزه مستحبی برایتان ممکن نیست می توانید کم کم وعده ناهار را کم و کمتر کنید تا برای روزه داری آماده شوید.
نکته ای که نباید فراموش کنید آن است که در گرفتن روزه های مستحبی نباید احساساتی عمل کرد بلکه میزان روزه مستحبی قبل از ماه مبارک رمضان، باید به اندازه ای باشد که در اواخر ماه مبارک، روزه دار از روزه گرفتن خسته نشود؛ روزه داری که از روزه گرفتن خسته می شود و خواسته و ناخواسته آرزو دارد که ماه مبارک هرچه زودتر به پایان برسد؛ توفیق چندانی در درک فیوضات معنوی این ماه و به ویژه رحمت نازله در دهه آخر ماه نخواهد داشت.
چه کنم که روزه برایم قابل تحمّل باشد و ضعف و گرسنگی بر من غلبه نکند؟
یکی از فلسفه های روزه داری، همدردی با بینوایان و نیز یاد نمودن از گرسنگی و تشنگی روز قیامت می باشد. بنابراین، حدّ میانه ای از تشنگی و گرسنگی را تحمّل نموده در پی آن نباشید که اصلا گرسنه یا تشنه نشوید.
این دهان بستی دهانی باز شد 
تا خورنده‌ی لقمه های راز شد
لب فرو بند از طعام و از شراب 
سوی خوان آسمانی کن شتاب
گر تو این انبان ز نان خالی کنی 
پر ز گوهرهای اجلالی کنی
طفل جان از شیر شیطان باز کن 
بعد از آنش با ملک انباز کن
چند خوردی چرب و شیرین از طعام 
امتحان کن چند روزی در صیام
چند شبها خواب را گشتی اسیر 
یک شبی بیدار شو دولت بگیر(مثنوی معنوی- دفتر اوّل)
ولی ضعف بیش از حد که طاقت انسان را طاق، و او را از روزه داری بیزار نماید؛ مطلوب نیست. برای رفع این مشکل به این نکات توجّه کنید:
1- مهمترین دلیل احساس گرسنگی بیش از حد در طول روز، پرخوری سحر است، در واقع، ما از ترس گرسنگی، پرخوری می کنیم و این مسأله باعث ترشّح بیش از حدّ هورمون های کاهش دهنده قند خون و احساس ضعف و گرسنگی می شود بنابراین به هنگام صرف سحری، رعایت اعتدال را بنمایید.
2- استفاده از خوراکی هایی مانند عسل، آب عسل، انواع مغزها، جوانه ها، برگه ها، خشکبار خام، زیتون، خرما و ...، به ویژه در وعده سحر، به کاهش ضعف و گرسنگی طول روز کمک می کند. اگر روزه دار عادت کند که در وعده سحر، خوردن غذای پخته را ترک کند و به مصرف این خوراکی ها بسنده کند؛ می تواند مطمئن باشد که ماه مبارک آسانی را در پیش رو خواهد داشت. البته می دانم که ممکن است به این راحتی ها به این توصیه اطمینان نکنید؛ خود من هم وقتی برای اوّلین بار در توصیه های مهندس خدادادی این موارد را مطالعه کردم می ترسیدم که به این کار اقدام کنم اما وقتی شروع به این کار کردم دیدم که راحت ترین روزه های این سالها را گرفتم. بنابراین به شما هم توصیه می کنم که برای چند روز هم که شده این توصیه را تجربه کنید.
در این میان، آب عسل جایگاه ویژه ای دارد. مقدار دلخواهی عسل را در آب حل کنید(حدّاقل یک قاشق غذاخوری در یک لیوان آب). سپس مقداری آب لیموترش تازه(و نه آبلیمو) به آن اضافه کنید و پس از خنک شدن آن در یخچال( و نه خنک کردن آن با یخ) این نوشیدنی بسیار گوارا و لذیذ را به آرامی و جرعه جرعه میل نمایید. آب لیموترش تازه علاوه بر ایجاد طعمی بسیار دلنشین، دارای خواصّ دارویی فراوانی بوده ضمن جلوگیری از ترش شدن محلول آب عسل، با ایجاد تعادل نسبی در طبع نوشیدنی، باعث می شود که تقریبا تمامی افراد با هر مزاجی قادر به استفاده از این نوشیدنی باشند.
توصیه ما به تمام روزه داران محترم آن است که بین افطار تا سحر دو سه لیوان از این شربت گوارا را نوش جان کنند؛ به ویژه افراد کم خون یا کسانی که سابقه ضعف و افت فشار با گرسنگی را دارند نباید از خوردن آب عسل غافل شوند. علیرغم این که مزاج عسل گرم و خشک است، امّا با توجّه به اثر قوی این نوشیدنی بر فعّال کردن کبد؛ مصرف آن، عملا تشنگی را نیز کاهش می دهد. به افراد گرم مزاج توصیه می کنیم که این شربت را به صورت کاملا خنک و تگری! میل کنند.
نکته: در روایات ما به مصرف شیرینی در وعده سحر تاکید شده است. علاوه بر عسل، از مصرف سایر شیرینی های طبیعی هم غافل نشوید.
 پیشنهاد چند غذا برای سحری
پیشنهاد اول: مویز + بادام شیرین + فندق.
ابتدا مویز را از هسته پاک کنید و سپس به همراه بادام درختی تازه مغز شده و فندق به عنوان سحری مصرف کنید. خوب جویدن بادام در این غذا اهمیت زیادی دارد.
مزایای این غذا: مویز دارای قند طبیعی بوده و بسیار مقوی است بنابراین از ضعف و خستگی و مشکلاتی مانند کاهش قند خون جلوگیری می کند. بادام نیز مقوی بوده و رطوبت مورد نیاز بدن را تامین می کند و باعث می شود تشنگی و عدم مصرف آب مشکلی برای بدن ایجاد ننماید.
طبع این غذا گرم است، بنابراین برای افراد سرد مزاج بسیار مناسب است. افراد با مزاج گرم بهتر است همراه این غذا اندکی سبزیجات سرد و رطوبت بخش مانند خرفه نیز مصرف کنند یا اینکه با نوشیدنی های سرد مانند شربت خاکشیر و عرق کاسنی یا سایر عرقیات سرد مانند عرق شاهتره طبع آن را معتدل کنند.
پیشنهاد دوم: ارده کنجد + شیره انگور.
مزایای این غذا: ارده غذای مقوی و بسیار مناسبی است و در کنار شیره انگور غذای کاملی محسوب می شود. از جمله ویژگی های این غذا عدم احساس گرسنگی برای مدت طولانی است چرا که این ماده در طول روز و بتدریج به مصرف بدن می رسد. این ویژگی ارده باعث شده از آن در رژیم های لاغری به وفور استفاده شود.
با توجه به طبع گرم این غذا، لازم است افراد گرم مزاج بعد مصرف آن یک نوشیدنی سرد مصرف کنند اگرچه در فصول گرم، بهتر است از مصرف آن خودداری کنند.
پیشنهاد سوم: جوانه تازه گندم + مغز بادام خام + شربت عسل و میوه جات فصل
مزایای این غذا: جوانه گندم مقوی بوده و از ضعف و سستی بدن جلوگیری می کند. سایر مواد موجود در ترکیب نیز کمک زیادی به تامین نیاز بدن در طول روز کرده و نشاط را برای روزه دار به همراه می آورند.
پیشنهاد چهارم: خورش های آبکی از جمله قیمه و قورمه سبزی که با گوشت تازه گوسفند تهیه شده باشند.
مزایای این غذا: مصرف گوشت به تامین قوای جسمانی کمک می کند و مصرف آن در غذاهای آبکی مانند خورش ها و آبگوشت، رطوبت کافی نیز به بدن می رساند. توصیه می شود هفته ای دو روز از غذاهای حیوانی و گوشت تازه استفاده نمایید. مصرف ماست، نوشابه و مواد خام مانند سالاد همراه غذای پختنی مناسب نیست. البته این خورش ها نباید زیاد چرب باشند و بهتر است با نان مصرف شوند و نه برنج. استفاده از نان سنگک یا نان های محلّی، مناسب تر خواهد بود. در صورت تمایل به مصرف برنج، از برنج مرغوب ایرانی استفاده کنید. مطمئن باشید حتّی استفاده از برنج های نیمه ایرانی هم بسیار بهتر از برنج های نامرغوب خارجی است که می توانند مشکلاتی نظیر یبوست، ضعف و تشنگی را تشدید کنند.
کسانی که دچار یبوست هستند می توانند از خورش آلو و خورش ‌های سبزی دار استفاده کنند. اگر به دلایلی نمی توانید از گوشت گوسفند استفاده کنید، گوشت مرغ خانگی، بلدرچین، کبک و مانند آن جایگزین های مناسبی هستند ولی حتی المقدور سراغ گوشت گاو یا مرغ های صنعتی نروید. گوشت های گرم مزاج مانند شتر برای ماه مبارک زیاد مناسب نیستند. ماهی هم به دلیل ایجاد تشنگی، از فهرست خوراکی های این ماه حذف می شود.
3- غذا را خوب بجوید تا هم زودتر سیر شوید و هم، هضم و جذب آن کاملتر انجام شود.
4- در صورت امکان از خواب قیلوله غافل نشوید. خواب قیلوله، همان خواب کوتاه و سبک قبل از اذان ظهر است. این خواب کمک زیادی به کم کردن گرسنگی و ضعف روزه دار می کند.
5- گذشته از خواب قیلوله، بر خلاف تصوّر عامّه، زیـاد خـوابیدن پـس از اذان صبح یا در طول روز، نه تنها کمکی به کم شدن ضعف روزه دار نخواهد کرد بلکه آن را تشدید خواهد نمود. اگرچه این خواب، با افزایش رطوبت بدن، در کاهش تشنگی روزه دار، موثر است.
6- در خوردن افطار، افراط نکنید تا به هنگام سحر، اشتهای کافی داشته باشید.
7- یکی از عادات غلط ما، خوردن شام پس از صرف افطاری است که به علّت سنگینی معده و عدم هضم غذا، اشتهای خوردن سحری را کاهش می دهد. بنابراین، خوردن افطار را به یک وعده محدود کنید.
8- بهترین گوشت برای مصرف معمول، گوشت گوسفند است. اگر تشنگی طول روز آزارتان نمی دهد؛ خوردن گوشت های چربی دار به کاهش ضعف شما کمک خـوبـی می کنند. اگـر مـعده و کـبد سالمی دارید و اهل زیاده روی و پرخوری هم نیستید، مصرف گاهگاهی آبگوشت، کله پاچه و سیراب شیردان هم می توانند گزینه های مناسبی باشند. افراد سردمزاج می توانند گوشت شتر را نیز در برنامه غـذایی خود بگنجانند.
اگر ازکسانی هستیدکه در این ماه شریف از خواب خود خیلی کم می کنید؛ بهتر است به مصرف گوشت توجّه بیشتری داشته باشید.
فـرامـوش نـکنیدکـه مصرف گوشت های سردمزاج مانند مرغ های پرورشی، ماهی و گاو، عملا ضعف بدنی روزه دار را افزایش می دهند.
9- مصرف برنج یکی از شایعترین دلایل ایجاد ضعف در روزه داران است. لذا سعی کنید شکم خود را با برنج پر نکنید و اگر برایتان امکان دارد برنج را همراه سبوس آن مصرف کنید.
10- یکی از علل مهم احساس ضعف در روزه داران بر هم خوردن تعادل یونی بدن است که این امر به ویژه با مصرف نمک های تصفیه شده بیشتر می شود. استفاده از نمک های کامل مثل نمک معدنی و در درجه بعد، نمک دریا می تواند به برطرف شدن مشکل کمک زیادی کند. مصرف چای هم از جمله چیزهایی است که تعادل یونی بدن روزه دار را به هم می زند. البته اگر به چای خوردن اعتیاد دارید، ماه مبارک زمان مناسبی برای ترک این اعتیاد نیست.
11- وجود فیبر در غذا باعث می شود که روند هضم و آزاد شدن انرژی مواد غذایی به تدریج انجام شود و این مسأله به کنترل ضعف روزه دار کمک شایانی می کند. علاوه بر مواد غذایی حاوی فیبر، پیشنهاد می کنیم که از نان های سبوس دار (نان سنگک و بربری) به ویژه در وعده سحر استفاده کنید. اگر این کار برایتان مقدور نیست، مقداری سبوس گندم تهیه کنید(راحت ترین کار، خرید سبوس از نانوایی های بربری است.) هر شب یک قاشق غذاخوری از آن را در یک لیوان آب خیسانده در وعده سحر میل کنید. راحت تر این است که سبوس را به آب غذاهای آبکی مانند آبگوشت، آش، خورش ها و ... اضافه کنید.
12- مصرف دوغ و ماست ضعف طول روز را افزایش می دهند. مصرف آنها را به حدّاقل برسانید.
13- روغن نباتی جامد و مایع، هر دو می توانند ضعف روزه دار را افزایش دهند. استفاده از روغن زیتون(اولویت اوّل)، روغن حیوانی، روغن دنبه، کره محلّی و روغن کنجد را به شما توصیه می کنیم.
14- حمام سنگین در طول روز باعث ضعف است. استحمام سبک چنان که در ادامه می آید برای رفع تشنگی مفید است اما حمام های سنگین را در فاصله بین افطار تا سحر بروید.
15- خون گیری در ماه مبارک(خون دادن، حجامت، فصد، زالواندازی، قمه زنی و ...) باعث ازدیاد ضعف است. حتی المقدور این کار را نکنید و در صورت ضرورت، حدود 3 ساعت بعد از افطار اقدام کنید.
برای کاهش تشنگی، چه راه هایی وجود دارد؟
روزه داری و گرسنگی باعث افزایش صفرا در بدن می شوند و افزایش صفرا پیامدهایی مانند عطش (کوتاه مدّت) ولاغر شدن(میان مدّت و بلند مدّت) را درپی دارد. بدیهی است کسانی که بدن کم آب تری دارند(افراد لاغر و به ویژه لاغرهای گرم مزاج) نسبت به این مشکلات حسّاسترند و به همین جهت باید مراقبت بیشتری داشته باشند. راهکارهای زیر جهت کاهش عطش روزه داری بسیار مفیدند:
1- پرخوری در سحر یکی از عوامل تشنگی در طول روز است. پس کم بخورید تا تشنه نشوید.
2- یکی از بهترین روش ها برای کم کردن تشنگی، استفاده از خوراکی هایی است که طبع خنک یا سردی دارند و به اصطلاح، ضدّ صفرا بوده حرارت کبد را فرو می نشانند. شاید از بهترین آنها، شربت خاکشی است که از قدیم هم، در این ماه مبارک، مورد اقبال ایرانی ها بوده است. اضافه نمودن چند قطره آب لیمو ترش تازه یا آبلیمو، تأثیر شربت خاکشی را افزایش می دهد. اضافه کردن کمی تخم شربتی یا تخم ریحان به این گونه شربت ها، به کاهش ضعف روزه داری هم کمک شایانی می کند.

کسانی که طبع بسیار گرمی دارند؛ می توانند به هنگام سحر، کمی آبغوره یا سرکه را با آب مخلوط نموده و میل کنند.( به ویژه پس از خوردن غذاهای چرب.)
یک روش مناسب دیگر این است که عرق کاسنی و شاهتره را به نسبت مساوی مخلوط کنید و در یخچال گذاشته در فاصله افطار تا سحر به جای آب خوردن مصرف کنید. این کار، تشنگی طول روز را بسیار کم می کند.
کسانی که در طول روز بدنشان داغ شده دچار عطش شدید می شوند می توانند هر شب یک قاشق مربّاخوری پودر تخم گشنیز را در نصف لیوان آبغوره بی نمک ریخته آن را در یخچال گذاشته و سحر آن را صاف و آبغوره را کم کم میل کنند.
چنانچه بین افطار تا سحر دو یا سه لیوان از شربت عسل و آبلیموی طبیعی مصرف کنید؛ رطوبت کافی برای بدن تامین می شود و کمبود آب بدن و افزایش حرارت و غلبه تشنگی در اثر روزه داری پیش نخواهد آمد.
3- مصرف زیاد گوشت قرمز هم می تواند باعث افزایش صفرا و تشنگی شود. البته افرادی که سابقه کم خونی، ضعف و یا افت فشارهای مکرّر را دارند از این قاعده مستثناء هستند.
4- پرهیز از غذاهای سرخ کردنی و غذاهای بسیار چرب، شور، شیرین، تند و پرادویه هم فراموش نشود. هلیم، کله پاچه و ماهی ازجمله غذاهایی هستند که تشنگی را زیاد می کنند. مصرفادویه، فلفل و سیر را در غذاهای این ماه و به ویژه سحر کاهش دهید. چای، قهوه و کاکائو هم به دلیل خاصیت ادرارآوری خود می توانند تشنگی را بیفزایند.
5- اگر روزه دار خود را عادت دهد که حدّاقل در وعده سحر از غذاهای خام(آب عسل، مغزهای خام، میوه ها، خرما، زیتون، خشکبار، جوانه ها و ...) استفاده کند بسیاری از مشکلات او مرتفع خواهند شد.
6- مصرف آب یخ اگرچه در ابتدا و در ظاهر تشنگی را فرو می نشاند اما در نهایت باعث تشدید تشنگی می شود.
7- از خوابیدن بلافاصله بعد از سحری، به خصوص اگر غذاهای با طبع گرم مصرف کرده باشید بپرهیزید. امّا خواب قیلوله(قبل از اذان ظهر) رطوبت مناسبی برای بدن فراهم می کند و باعث افزایش نشاط در انجام اعمال عبادی نیز می شود. توصیه می کنیم از خواب بیش از حد در سایر زمان ها پرهیز کنید و از فرصت این ماه به خوبی استفاده کنید.
8- دوش گرفتن در طول روز باعث کاهش حرارت بدن می شود ولی دقت کنید که برای این کار از آب ولرم استفاده کنید چراکه آب سرد باعث تنگ شدن منافذ پوستی و احتباس گرما در بدن می شود و این باعث می شود که عملا بدن داغتر شود. به کسانی که به هر دلیل دچار تشنگی شدید در این ماه می شوند توصیه می کنیم که بعد از نماز ظهر و عصر دوش گرفته و ساعتی را در مکانی خنک استراحت کنند؛ پس از برخاستن از خواب، خواهند دید که چندان اثری از آن تشنگی باقی نمی ماند؛ اگرچه این کار ممکن است ضعف ناشی از گرسنگی را افزایش دهد. توصیه می شود از دوش گرفتن با آب خیلی گرم پرهیز نمایید چرا که باعث افزایش تشنگی و ضعف می شود.
9- استفاده از میوه های آبدار و خنک مثل هندوانه، خیار، هلو، آلبالو و ... و غذاهای لعاب دار مانند کدو، شیر و فرنی و سبزی هایی مثل کاهو و خرفه هم به کاهش تشنگی کمک می کند.
نکته بسیار مهم: برخی خوراکی ها مانند هندوانه، هلو، خیار، شیر و ...  طبع بسیار لطیفی دارند و هنگام ورود به معده تابع طبع معده می شوند؛ بنابراین اگر به هنگام تشنگی که صفرای زیادی در معده جمع شده است مصرف شوند(یا در کسانی که ذاتا معده بسیار داغی دارند)، با ورود به معده به خلط صفرا تغییر ماهیت داده عملا به جای خنک کردن فرد، حرارت او را افزایش می دهد. لذا این خوراکی ها را تنها وقتی مصرف کنید که با مصرف خوراکی های دیگر، عطش اولیه و داغی کبد و معده را فرونشانده باشید.
10- یکی از علل شایع تشنگی های کلافه کننده و خشکی دهان روزه داران؛ وجود انواع سینوزیت و آلرژی و ترشّحات پشت حلقی ناشی از آنهاست که با جذب آب حفره دهانی باعث بوی بد و تشنگی ناراحت کننده ای می شوند. طبیعی است راه حل این مشکل در برطرف کردن عامل سبب ساز است. توصیه می کنم کسانی که از این مشکل رنج می برند نگاهی به مقاله «سینوزیت؛ همه گیری قابل درمان» بیندازند.
11- در طول روز از فعالیت غیرضروری و ورزش، حمام داغ و سونا و ... اجتناب کنید.
12- داروهای خشک کننده مثل آنتی بیوتیک ها تشنگی را افزایش می دهند. اگرچاره ای از استفاده آنها ندارید سعی کنید در وعده سحر از آنها اجتناب کنید.
13- در صورتی که اهل چای هستید، چای کمرنگ مصرف کنید چراکه چای باعث افزایش ادرار و کاهش مایعات بدن می شود. البته در ماه مبارک به فکر ترک مصرف چای نیفتید چراکه دچار مشکلات ناشی از ترک می شوید. برای چنین کاری باید ازچند ماه قبل و به صورت تدریجی اقدام کنید.
در صورتی که اهل دمنوش هستید، دمنوش های با طبع سرد و یا معتدل مصرف کنید و از دم نوش های گرم مانند دم نوش نعناع، بابونه، اسطوخودوس و ... پرهیز کنید. این عرقیات باعث افزایش حرارت بدن و به دنبال آن تشنگی می شوند.
14- اگرچه مشکل تشنگی با همین داروها و تجویز های ساده تا حد زیادی برطرف می شود اما بد نیست این چند نسخه را هم از استاد سید محمد موسوی نقل کنیم:
- ماءالشعیر:
۵۰ گرم جوی پوست کنده سالم (نه پرک و نه نیمکوب) را با چهار لیوان آب (یک لیتر)، با حرارت ملایم، آهسته بجوشانید تا وقتی که جوها به حالت شکفته و کاملاً پخته برسند. این زمان به طور متوسط ۴۰ تا ۵۰ دقیقه طول می کشد. پس از آن، تا این ترکیب سرد نشده، آن را صاف کنید و در جای خنک قرار دهید تا سرد شود. از این چهار لیوان بیش از سه لیوان ماءالشّعیر به دست می آید که حداکثر دو روز در یخچال قابل نگهداری است.
نوشیدن این مایع بهتر از هر نوشیدنی دیگری می تواند در برابر استرس گرمایی و تشنگی و تحلیل رطوبات، فرد را محافظت کند. البته کسانی که معده سرد و/یا تر داشته باشند بهتر است در هر لیوان آن یک قاشق مرباخوری عسل حل کنند و سپس آن را بنوشند. ماء الشعیر طبی نباید غلیظ و ژله ای شود و الا تأثیر آن معکوس خواهد شد. اگر جو کاملاً مرغوب و مناسب باشد رنگ ماءالشعیر به سرخ ملایم و کمرنگ مایل می شود. 
هنگام مصرفِ عادی، ماء الشعیرِ به دست آمده باید تکان داده شود تا دُردی و بخش رقیق آن با هم مخلوط شوند و فرد از غذائیت ماء الشعیر نیز منتفع شود.
در صورتی که نوشیدن ماء الشعیر همراه با رسوب آن برای خورنده خوشایند نباشد، می تواند فقط قسمت آبکی رقیق بالای آن را بنوشد و دُردی آن را دور بریزد، بدین ترتیب فرد از کیفیت سردی دهندگی و تری بخشی ماء الشعیر طبی بهره مند می شود ولی از غذائیت آن سودی نمی برد.
مصرف این فرآورده خانگی به فرد (به خصوص فردی که مزاج گرم و خشک دارد) کمک می کند تا از خشکی پوست، زردی رنگ پوست بدن، گودافتادگی چشم ها، یبوست، غلظت خون، تحریک پذیری عصبی، آزردگی های کلیوی احتمالی و … دور بماند. این شربت در تسکین تشنگی و دفع اخلاط سوخته بسیار مناسب است.(این قسمت به نقل از پایگاه تندرستان)
- شربت لیمو: مقداری شکر(سرخ) را در ظرفی ریخته به اندازه ای آب لیموترش تازه به آن اضافه کرده تا رویش را بگیرد. سپس 24 ساعت در ظرفی دربسته و دمایی معمولی نگهداری کنند و بعد، صاف کرده با قدری دیگر آب لیموترش تازه، قوام بیاورند. این مایه شربت را در هنگام مصرف با آب رقیق کرده بنوشند.
- شربت نارنج یا بالنگ: آب بالنگ یا نارنج را با دو سوم آن شکر(سرخ) روی حرارت ملایم قوام آورده موقع مصرف با آب رقیق کرده بنوشند.
- سکنجبین: دو قسمت عسل، دو قسمت عرق نعناع و یک قسمت سرکه انگور خانگی را با 5 قسمت آب مخلوط کنید و افطار و سحر نصف لیوان با نصف لیوان آب میل کنید. برای خنک شدن بیشتر این شربت، می توانید به جای آب از عرق کاسنی استفاده کنید و به هنگام نوشیدن، کمی تخم خرفه هم اضافه کنید.
- تخم خرفه را کوبیده در دوغ خیسانده بگذارید خشک شود و این کار را 3 تا 7 بار تکرار کنید. بر مصرف این پودر در افطار و سحر مداومت داشته باشید.
- شربت سماق: افراد گرم مزاج می توانند از این شربت در فاصله افطار تا سحر استفاده کنند: 40 گرم سماق را شب در 400 گرم گلاب خیسانده صبح صاف کرده با 400 گرم آب گلابی و 200 گرم شکر(سرخ) قوام آورده به صورت رقیق شده با آب مصرف کنند.
- شربت آبغوره+ربّ انار: سه قسمت آبغوره بی نمک را را با دو قسمت رب انار خانگی مخلوط کرده چند دقیقه جوشانده در جای خنک نگهداری کنید. از این مخلوط هر شب سه قاشق غذاخوری تا نصف استکان را با یک استکان آب مخلوط و میل کنید.
در خوردن افطار چه نکاتی را باید رعایت کرد؟
الف- شروع افطار
برای شروع افطار می توان از این خوراکی ها استفاده کرد:
1- آب ولرم
با توجّه به حرارت زیادی که معده در پایان روزه هر روز پیدا می کند شروع افطار با آب سرد بسیار مضرّ و حتّی خطرناک است. در این حالت معده دچار انقباض شدید می شود که این امر، ضعف معده و بروز مشکلات مختلف گوارشی را در پی دارد. در واقع وقتی که شما افطار را با آب سرد شروع می کنید مثل آن است که روی یک ظرف چینی داغ، آب سرد بریزید. مشابه همان بلایی که سر ظرف چینی می آید بر سر معده شما نیز خواهد آمد. همچنین به این دلیل که در ابتدای افطار، کبد تمایل شدیدی به جذب غذا دارد آب یخ مصرف شده توقف چندانی در معده نکرده بلافاصله وارد روده می شود که این مساله می تواند باعث بروز رفلکس پاراسمپاتیک شدید و حتی سنکوپ گردد. نفوذ این آب سرد به اقصی نقاط بدن که به شدّت تمایل به آب دارند می تواند عوارض جبران ناپذیری داشته باشد. کبد چرب، یکی از ساده ترین عوارض چنین رفتاری است.
طبیعتا به دلیل بالا بودن حرارت معده، استفاده از آب جوش یا نوشیدنی های داغ هم چندان مناسب نیست. بنابراین همچنان که در احادیث آمده است، اگر می خواهید روزه خود را با آب باز کنید باید از آب ولرم استفاده کنید. طبق آن چه در روایات شریف آمده است؛ آب ولرم، اخلاطی که درطول روز در معده جمع شده اند را می شوید.
2- خرما، کشمش، عسل و سایر شیرینی های طبیعی
گفتیم که کبد در هنگام افطار تمایل زیادی به جذب موادّ غذایی دارد که در این میان چون قندها بیشترین چیزی هستند که طول روزه داری مصرف می شوند تمایل کبد به جذب شیرینی بیشتر است. ولی این قند باید قندی باشد که به آسانی هضم و جذب شود و انرژی از دست رفته را به سرعت جبران کنند و این همان چیزی است که با خوردن شیرینی های طبیعی به دست می آید. به این ترتیب اشتهای شخص نیز کنترل می‌شود و پرخوری، کمتر پیش می‌آید.
ب- رفع تشنگی
اشتباه بسیاری از ما این است که منتظریم تا بلافاصله پس از شنیدن صدای اذان مغرب با خوردن مقدار زیادی آب، تشنگی خود را رفع کنیم. این کار چنان که گفتیم حتی می تواند خطرناک باشد. احتمالا بسیاری از ما هم این تجربه را داشته ایم که با خوردن آب فراوان نه تنها عطش ما برطرف نشده بلکه دل درد نیز به آن اضافه شده است. معده خالی، توانایی نگهداری و جذب آب را ندارد و بلافاصله آن را وارد روده می کند بنابراین باید چیزی باشد که آب را در معده نگه دارد. برای این کار خوب است که ابتدا مقدار کمی آب(مثلا نصف لیوان) را به آرامی و جرعه و جرعه میل کنید و بعد یک خوراکی ساده مثل کمی نان خورده اگر خواستید بعد از آن نیز کمی آب بخورید تا عطشتان برطرف شود.
ج- سایر نکات
1-  لطفا بر سر سفره افطار، خویشتندار باشید! مطمئن باشید با مقدار بسیار کمتری از آن چه معمولا می خورید نیازهای بدنی شما برطرف می شوند.
2- اگر به خوردن شام عادت دارید سعی کنید:
اولا فاصله بین افطار و شام را تبه نحوی تنظیم کنید که هنگام صرف شام، خوراکی های افطار از معده عبور کرده باشد. به این جهت بهتر است در افطار به حداقل خوراکی های سهل الهضم مانند چند دانه خرما اکتفا کنید؛
در ثانی فاصله بین شام و خواب هم زیاد باشد(حداقل دو ساعت)؛
و سوم هم این که در هر کدام از این دو وعده، غذا را در حدی مصرف کنید که معده بیچاره را دچار گرفتاری نکنید.
با تمام این احوال توصیه می کنیم که به خوردن یک وعده افطاری متعادل اکتفا کنید و از خوردن شام بپرهیزید. به ویژه که اگر دقت کنید در ایامی که ماه مبارک در نیمه اول سال قرار می گیرد و شبها کوتاهند؛ عملا امکان رعایت شرط های گفته شده برای شام خوردن وجود ندارد.
3- غذای افطار باید هضم و جذب آسانی داشته باشد تا به هنگام وعده سحر، بدن برای دریافت وعده جدید آماده باشد. برای این منظور، انواع آش ها، هلیم ها، فرنی ها و ... غذاهای مناسبی هستند. مهندس خدادادی برای افطار پیشنهاد می کند که از حریره بادام که با آرد برنج قهوه ای تهیه و با عسل یا شیره انگور یا شیره خرما شیرین شده باشد و نیز نان، پنیر تازه به مقدار کم به همراه سبزی خوردن و مغز گردو و چند عدد خرما و یا یک خوشه انگور رسیده و شیرین استفاده شود. به هرحال به نظر می رسد که انتخاب نوع افطاری با خصوصیات گفته شده کار چندان سختی نباشد و هر فرد بسته به ذائقه، نیازها و شرایط مالی و فرهنگی و ... قادر به استفاده از خوراکی های مختلفی برای افطار باشد.
د- نقد چند غذای شایع مورد استفاده در افطاری ها
 زولبیا و بامیه
زولبیا و بامیه از جمله شیرینی های اصیل و قدیمی ایران هستند. متاسفانه چیزی که در حال حاضر در بازار عرضه می شود به دلیل استفاده از شکر و روغن صنعتی در تهیه آن، مضرات زیادی دارد و بخصوص در ابتدای افطار که بدن نیاز شدید به مواد قندی دارد، می تواند موجب بروز عوارض ناراحت‌کننده و گاهی خطرناک از جمله افزایش فشارخون، مسمومیت و عوارض قلبی و عروقی شود.
آش ها و غذاهای آبکی سبک
آش جو غذای بسیار مناسبی برای افطار می باشد. این غذا موجب کاهش حرارت بدن و جبران ضعف ناشی از روزه داری می شود. همچنین در پاکسازی دستگاه گوارش و ایجاد لینت مزاج نیز موثر است.
روش تهیه آش جو مخصوص
مواد لازم: جو پوست کنده ۲پیمانه + گندم با پوست ۱پیمانه + بقیه حبوبات ( نخود، عدس، ماش ) از هر کدام نصف پیمانه + یک کیلو سبزی آش + یک عدد پیاز متوسط + ۲قاشق غذا خوری پونه کوهی + ادویه و نمک به مقدار خیلی کم + پودر گردو ۱قاشق غذا خوری برای هر بشقاب.
طرز تهیه: همه حبوبات را صبح خیس گذاشته، بعد از ظهر بار بگذارید، بعد پیاز را اضافه کرده تا به مرور بپزد. اندکی بعد سبزی را افزوده تا بپزد و در آخر پونه و نمک را اضافه کرده و به آرامی هم بزنید تا آش جا بیفتد و لعاب دهد.
آش رشته غذای مناسبی برای افطار نیست. اگر هم از این غذا استفاده می کنید، به جای سیرداغ و نعناع داغ، نعناع یا پونه خشک را کف ساب کرده با کمی روغن زیتون مخلوط و روی آش بریزید.
آش رشته غذای مناسبی برای افطار نیست چراکه خون غلیظ تولید می کند. اگر هم از این غذا استفاده می کنید، به جای سیرداغ و نعناع داغ، نعناع یا پونه خشک را کف ساب کرده با کمی روغن زیتون مخلوط و روی آش بریزید و سهم سبزیجات را نیز در طبخ آن بیشتر کنید.
حریره بادام
در تهیه این غذا بهتر است که از آرد برنج قهوه ای و به منظور شیرین کردن آن نیز از عسل یا شیره انگور یا شیره خرما استفاده نمایید.
مروری بر برنامه افطار تا سحری
باز کردن روزه (افطار)
ابتدا با یک شیرینی طبیعی مانند خرما روزه خود را باز کنید. چنانچه احساس تشنگی نیز در شما وجود دارد، یک نوشیدنی ولرم مانند شربت خاکشیر یا آب ولرم را نیز جرعه جرعه همراه آن میل کنید. توصیه می شود از مصرف میوه در هنگام افطار پرهیز کنید.
مصرف شیرینی های غیرطبیعی مانند زولبیا و بامیه علاوه بر مضراتی که دارند اشتهای شما را به غذا کاهش می دهند.
یک ربع بعد
بهتر است فاصله افطار تا شام زیاد نباشد. البته این فاصله کوتاه زمانی منطقی است که افطار فقط یک چیز سبک و زودهضم مانند آن چه در بالا توصیه شد مصرف کرده باشید، درغیر این صورت، افطار در حکم همان شام خواهد بود و نباید وعده اضافه ای مصرف کرد.
توصیه می شود از پرخوری شدیداً پرهیز کنید. ممکن است ضعف و گرسنگی شما را سراسیمه کرده و حجم زیادی غذا مصرف کنید، پس با حوصله کامل مشغول غذا خوردن شوید و از خوب جویدن غذا غافل نشوید. مصرف ماست، سالاد خیار و گوجه، نوشابه و غیره ممکن است هضم را مختل کرده و بهره شما را از غذا کم کند بنابراین اصل سادگی در یک وعده غذایی را رعایت کنید.
بلافاصله بعد از شام
بعد از صرف شام و استراحت کافی بدن شما مشغول هضم غذا می شود. این زمان حدود دو ساعت طول می کشد، در این بازه زمانی توصیه می شود از وارد کردن غذا و نوشیدنی به معده پرهیز کرده و اجازه بدهید معده کارش را به خوبی انجام دهد.
30 تا 45 دقیقه بعد از صرف شام
ممکن است در این زمان احساس تشنگی برای شما ایجاد شود. اگر مزاج شما گرم است، مجاز هستید اندکی آب جوشیده ولرم شده را جرعه جرعه و در حد رفع تشنگی میل کنید؛ بهتر از این، مصرف اندکی سرکه بعد از شام است.
اگر در اثر پرخوری احساس سنگینی می کنید، مصرف نصف لیوان عرق نعناع برایتان توصیه می شود.
اگر زیاد ترش می کنید، اندکی بارهنگ را در آب گرم خیسانده؛ نصف لیوان از آن را مصرف کنید.
برای حالت تهوع ناشی از فاسد شدن غذا در معده، شربت عسل و آب لیموترش با کمی زنجبیل مفید است.
اگر حالت تهوع شما همراه با احساس گرمی زیاد در بدن و معده است، اندکی آب غوره طبیعی یا به ترش یا سرکه مصرف کنید.
اگر سردرد همراه با نفخ معده دارید، زیره و تخم گشنیز را مخلوط با هم کمی پودر کرده کرده یک قاشق چایخوری مصرف کنید. برای شما مصرف همزمان غذای خام و پخته مناسب نیست.
یک ساعت و نیم بعد از شام
از این زمان شما می توانید به مصرف مایعات و دم نوش های با طبع مناسب روی بیاورید. البته اگر تا هضم کامل غذا یعنی حداقل دو ساعت صبر کنید بهتر است ولی با توجه به کوتاهی شب ها این یک ساعت و نیم کفایت می کند. توصیه ما مصرف یکی از نوشیدنی های زیر(حداکثر هر 45 دقیقه یک لیوان) می باشد:
عرق کاسنی + عرق شاهتره  که کمی با عسل شیرین شده باشد.
 شربت خاکشی.
شربت آبلیموی طبیعی + عسل.
مصرف میوه در فاصله افطار تا سحری
می توانید به جای نوشیدنی ها از میوه نیز استفاده کنید. زمان مناسب مصرف میوه دو ساعت بعد از غذا یا یک ساعت بعد از نوشیدنی هاست. 
نیم ساعت قبل از خواب
بهتر است نیم ساعت قبل از خواب از خوردن و نوشیدن دست بکشید تا خواب عمیق و راحتی داشته باشید. مصرف چند عدد خرما به همراه نصف لیوان شیر (در صورتی که معده شما کاملاً خالی باشد و غذای چرب نخورده باشید!) قبل از خواب مناسب است.
مصرف « دم نوش گل گاوزبان + به لیمو + گلاب» یا نوشیدن یک چهارم استکان گلاب، برای داشتن خوابی عمیق مناسب است. 
یک ساعت قبل از اذان صبح
توصیه می کنیم قبل از سحری آب نخورید! اگر احساس نیاز به آب می کنید، مصرف نصف لیوان آب جوشیده ولرم یا مخلوط مساوی عرق کاسنی و شاهتره مناسب است. در افراد بسیار گرم مزاج که به دلیل احساس عطش یا داغی زیاد معده قادر به صرف سحری نیستند، مصرف کمی آبغوره یا سرکه، به باز شدن اشتها کمک خواهد کرد.
سحری
سحری یک غذای طبیعی و خوب مصرف کنید. خوب جویدن غذا در هضم و جذب بهتر غذا بسیار کمک می کند پس دقت زیادی در آن داشته باشید. اگر غذا خوردن شما بیست دقیقه قبل از اذان به اتمام برسد زمان کافی برای مصرف کمی آب یا مکمل مناسب را خواهید داشت.
نزدیک اذان صبح
اگر غذای گیاهی و خام مصرف کرده اید، می توانید یک لیوان آب یا شربت عسل میل کنید.
تذکّر مهم: این دستورات صرفا خطوط راهنمایی برای ماه مبارک هستند و ذکر آنها به این معنا نیست که همه افراد باید همه آنها را اجرا کنند؛ بلکه هر شخص با توجه به وضعیت جسمانی، مزاجی، فرهنگی، اقتصادی و ... و نیز اقتضاآت فصول و ... باید روش مناسب خود را در پیش گیرد.
تدابیر روزه داری ویژه انواع مزاج ها
اگرچه راهکارهای فوق، عمومی و قابل اجرا برای همه افراد هستند، ولی طب سنتی، برای هر فرد  و مزاج تدابیر اختصاصی دارد. تنظیم دقیق دستورات بر طبق مزاج هر فرد، به عهده پزشک مجرّب یا فرد مزاج شناس مطّلع است اما خطوط کلّی زیر می توانند کمک کننده باشند:
1. افراد لاغر اندام با مزاج گرم (مزاج گرم و خشک)
از آنجایی که روزه گرفتن باعث افزایش حرارت بدن می شود، این افراد می بایست غذاها و میوه های سرد و چیزهایی که حرارت را فرو می نشانند، بیشتر استفاده کنند. از طرفی مصرف مواد غذایی با طبع گرم و هر آنچه باعث گرمی بدن می شود، برای ایشان بسیار مضر است.
رعایت موارد زیر به افراد گرم و خشک توصیه می شود:
مصرف غذاهای معتدل یا با طبع سرد در وعده سحری و افطار
پرهیز از به کاربردن ادویه، سیر و پیاز در غذاها
پرهیز از مصرف سرخ کردنی ها
مصرف خورش های ترش و ملین مثل خورش آلو و تمرهندی
پرهیز از مصرف زیاد گوشت مگر در غذاهای آبکی
مصرف عرقیات سرد و نوشیدنی های سرد مانند عرق کاسنی و شاهتره، شربت خاکشی، شربت آبلیمو و ... در فاصله افطار تا سحری
پرهیز از فعالیت زیاد در طول روز و انجام ورزش های سنگین
داشتن خواب کافی (به ویژه نزدیک ظهر یا بعد از ظهر)
استراحت کافی در مکان های خنک
پرهیز از پیاده روی در آفتاب
استفاده از حمام با آب ولرم
دوری از فضاهای تنش زا و ناراحت کننده و پرهیز از عصبانیت
2. افراد با هیکل درشت و مزاج گرم (مزاج گرم و تر)
کسانی که مزاج گرم و تر دارند نیز مانند صفراوی مزاج ها از گرمی و حرارت ناشی از روزه داری در امان نیستند! امّا تحمّل این حرارت برای افراد گرم و تر راحت تر بوده؛ بدن آن ها در نتیجه روزه گرفتن به سلامتی نزدیک می شود.
رعایت موارد زیر به افراد گرم و تر توصیه می شود: 
مصرف غذاهای با طبع معتدل (در صورت حرارت زیاد بدن، غذاهای سرد نیز توصیه می شود)
پرهیز از مصرف گوشت ها و غذاهای خیلی گرم
مصرف نوشیدنی های خنک و آب کافی در فاصله بین افطار تا سحری
فعالیت روزانه باید در حدی باشد که موجب تشنگی زیاد و خستگی نشود
اعتدال در خواب و پرهیز از خوابیدن بلافاصله بعد از سحری
استراحت کافی و انتخاب آب و هوای معتدل برای مکان استراحت و خواب
3. افراد لاغر اندام با مزاج سرد (مزاج سرد و خشک)
روزه گرفتن برای این افراد به دلیل ضعف قوای جسمی اندکی دشوار است. این افراد می بایست تغذیه خوب داشت؛ غذاهای مقوی و خونساز مصرف کنند.
رعایت موارد زیر به افراد سرد و خشک توصیه می شود:
مصرف مواد غذایی مقوی در وعده سحر و افطار
خوب جویدن غذا و پرهیز از پرخوری
مصرف مایعات کافی و نوشیدنی ها بویژه شربت عسل و آبلیمو در فاصله افطار تا سحری (حدود سه لیوان)
استراحت، خواب، تحرک و ورزش در حد اعتدال
حمام روزانه با آب ولرم
مصرف غذاهای آبکی و با کیفیت مانند خورش هایی که در آن ها از گوشت تازه استفاده شده
پرهیز از مواد غذایی یبوست زا در ماه مبارک رمضان
پرهیز از خوابیدن بلافاصله بعد از صرف غذا و فاصله انداختن بین غذا و خواب حداقل یک ساعت و نیم
4. افراد چاق یا درشت اندام با مزاج سرد (مزاج سرد و تر)
روزه گرفتن برای افراد با مزاج سرد و تر بسیار مفید است. بسیاری از بیماری های سرد که در تن این افراد به وجود می آید به واسطه روزه گرفتن درمان می شود. روزه گرفتن به از بین رفتن چاقی و دفع سموم در بدن این افراد نیز کمک می کند.
البته ممکن است برخی افراد از ترس ضعف و تشنگی در طول روز، به پرخوری روی آورده؛ نتیجه عکس بگیرند.
به افراد سرد و تر توصیه می کنیم با رعایت موارد زیر، از روزه داری در جهت سلامتی خود بهره بگیرند:
مصرف غذاهای مقوی و خونساز ولی در مقدار کم
خوب جویدن غذا
پرهیز از پرخوری، خوردن میوه همراه غذا و مصرف همزمان غذای خام و پخته
مصرف شربت عسل در فاصله افطار تا سحری
پرهیز از خواب زیاد در طول روز
تحرک و ورزش معتدل برای جلوگیری از سستی و کسلی
مصرف نمک طبیعی (نمک معدن یا دریا) در غذاها
پرهیز از مصرف مواد سرد مانند ماست و ترشی ها همراه غذا
تنظیم خواب در ماه مبارک رمضان:
یکی از معضلات بسیاری از روزه داران به هم خوردن ساعات خواب است. این مسأله از یک سو به دلیل بیدار شدن زودهنگام در سحر و از جهت دیگر بخه اطر ضعف و خستگی فرد در نتیجه روزه داری است.
اگرچه در سطور فوقث، خطوط کلّی مربوط به خواب و بیداری در ماه مبارک، معلوم شد، امّا یک جمع بندی از آنها، در این قسمت ارائه می شود:
1- بر خلاف تصوّر عامّه، زیـاد خـوابیدن پـس از اذان صبح یا در طول روز، نه تنها کمکی به کم شدن ضعف روزه دار نخواهد کرد بلکه آن را تشدید خواهد نمود. اگرچه این خواب، با افزایش رطوبت بدن، در کاهش تشنگی روزه دار موثر است.
2. در ایّام کوتاهی شب ها، بهتر است سه ساعت بعد از افطار و شام  بخوابید تا به راحتی برای سحر بیدار شوید.
3. بعد از مصرف سحری تا پیش از هضم غذا نخوابید. خوابیدن بلافاصله بعد از غذا خوردن باعث می شود خواب خوب و راحتی نداشته؛ غذای شما نیز به خوبی هضم نشود و مشکلاتی از جمله بوی بد دهان برایتان پیش بیاید.
4. خواب میانه روز را فراموش نکنید. خوابیدن در زمان گرمی هوا علاوه بر کاهش ضعف و تجدید قوا، موجب تامین رطوبت مناسب برای بدن شده؛ تشنگی شما را نیز کاهش می دهد. سعی کنید این خواب شما طولانی نشود و ترجیحا قبل از اذان ظهر باشد.
5. مکان نسبتاً خنکی را برای خواب انتخاب کنید تا از خواب لذت بیشتری ببرید.
6. بیدار ماندن از افطار تا سحری موجب خشکی بدن (به ویژه مغز) شده؛ بدن را ضعیف می کند. خواب روز نمی تواند جایگزین خواب شب شود. حتّی اگر شده، یکی دو ساعت، خواب شب را ترک نکنید.
7. برای خواب خود (به ویژه خواب میانه روز) مکان تاریکی را انتخاب کنید تا نور محیط باعث اختلال در خواب شما نشود.
8. اگر شب ها دچار بی خوابی می شوید از «دمنوش گل گاوزبان و لیمو عمانی» یا «شربت بیدمشک و گلاب» ترکیبات مناسب دیگر استفاده کنید.
اگر بیخوابی شما در نتیجه گرمی زیاد است بهتر است زمانی که معده تان کاملاً خالی است و تمایل به خواب دارید یک لیوان شیر مصرف کنید. شربت های سرد، کاهو، ماست و ... نیز از حرارت شما کاسته؛ تمایلتان برای خواب را بیشتر خواهد کرد.
پـس از خوردن افطار، بدنم درد می گیرد و احساس کوفتگی دارم؛ گاهی نیز احساس طپش قلب دارم؛ علّت آن چیست؟
علّت دردهایی که بعضی از ما، پس از خوردن افطار، در بدن خود حسّ می کنیم آن است که خون، برای هضم غذا، از سراسر بدن، به سمت معده هجوم می آورد و نوعی کم خونی موقّت در عضلات و اندام ها به وجود می آید که حاصل آن، احساس درد و کوفتگی است. بهترین راه برای پیشگیری از این مسأله آن است که برای افطار، از غذاهای سبک و زودهضم استفاده کنیم؛ غذا را خوب بجویم و از پرخوری نیز، بپرهیزیم. گاهی نیز دلیل این امر، ضعف معده و عدم توانایی مناسب آن برای هضم صحیح غذاست که با درمان های مناسب، برطرف خواهد شد.
در خوردن سحری چه نکاتی را باید رعایت کرد؟
علاوه بر رعایت نکته های گفته شده در فوق، نکته های ذیل نیز باید مدّنظر قرار گیرند:
1- مهم ترین نکته، همان خوردن سحری است. سحری خوردن را فدای خوابتان نکنید. شب، کمی زودتر بخوابید و حتما برای سحر از خواب برخیزید. روزه گرفتن بدون سحری می تواند منجر به نوعی روند خودهضمی در بدن شود که بیماری های متعدّدی را درپی خواهد داشت. بنابراین، خوردن سحری را حتی شده چند لقمه باشد، ترک نکنید.
2- مثل هر غذای دیگری، بهتر است قبل از سحری هم آب نخوریم. در این میان کسانی که طبع گرمی دارند و به واسطه حرارت کبد و عطش زیادی که دارند کم اشتها می شوند می توانند قبل از سحری کمی آب بخورند تا اشتهای خوردن پیدا کنند.
3- همیشه فاصله بین غذاخوردن و خوابیدن باید به اندازه ای باشد که غذا مراحل هضمی خود در معده را کامل کرده باشد چرا که با خوابیدن، فعالیت هضمی معده بسیار کاهش می یابد و اگر درون آن غذایی باشد که هنوز هضم نشده باشد، عدم هضم صحیح غذا، فساد غذا در معده، بوی بد دهان، نفخ و سایر مشکلات گوارشی، دیدن کابوس، احساس ضعف و گرسنگی و ...  را به دنبال خواهد داشت.
این توصیه، توصیه ای است عمومی که همیشه باید رعایت شود اما چون در ماه مبارک، ما اغلب عادت داریم که بلافاصله پس از صرف سحری و خواندن نماز صبح می خوابیم؛ توجّه به آن اهمیتی دوچندان می یابد.
در روزهایی که ماه مبارک با شبهای کوتاه تابستانی مصادف می شود؛ این مشکل حتی در مورد افطار نیز وجود دارد. این که فاصله بین خواب و خوراک چقدر باشد بستگی به نوع غذای مصرفی دارد اما به طور متوسط، دو ساعت و نیم تا سه ساعت طول می کشد تا غذا به طور کامل از معده خارج شود. بنابراین باید سعی کنید که یا بعد از صرف سحر نخوابید یا فاصله زمانی گفته شده را رعایت کنید.
چنان که گفته شد خوابیدن پس از سحری، عملا ضعف روزه دار را افزایش می دهد ولذا به عنوان یک توصیه برای کاهش گرسنگی، به هیچ وجه فایده ای ندارد. بدا به حال دختربچه های معصومی که تازه به سن بلوغ رسیده اند و اطرافیان، مدام به آنها توصیه می کنند که برای تحمل بهتر روزه، روزها را بیشتر بخوابند. متاسفانه بسیاری از این عزیزان با عمل به این توصیه غلط، دچار ضعف بیشتر می شوند و مجبور می شوند روزه خود را باز کنند.
با بوی بد دهان خود در ماه رمضان، چه کنم؟
بوی بد دهان روزه دار، به زبان ساده به علّت خالی بودن معده او به وجود می آید و درمانی ندارد. بهتر است به هنگام صحبت با دیگران، کمی فاصله خود را زیاد کنیم تا آنها از این بوی بد، ناراحت نشوند. امّا برای این که بدانید بوی بد دهان روزه دار هم نزد خداوند متعال، تا چه اندازه ارزش دارد، به این حدیث توجّه کنید:
پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمودند: « ...  خُلُوفُ أَفْوَاهِهِمْ حِینَ یُمْسُونَ أَطْیَبُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ رِیحِ الْمِسْکِ ... :  ... بوی دهان{روزه داران}در عصرگاهان، نزد خداوند، از بوی مشک خوشتر است....»[الأمالی للشیخ الطوسی‏]
بنابر منطق طب سنتی، این بو ناشی از سوختن اخلاط فاسد در معده و صعود بخارات آن به سمت بالاست.
نسخه کمی سخت زیر را به نقل از دکتر سید محمد موسوی برای کاهش بوی بد دهان برایتان نقل می کنم اگرچه اعتقاد دارم نیازی به این کارها نیست:
الف- قبل از سحری خوردن: سه قاشق غذاخوری ترنجبین را در یک لیوان گلاب که به حد جوش رسیده باشد مخلوط کرده با عسل شیرین و میل کنند و تا حداقل 15 دقیقه چیزی نخورند.
ب- بعد از سحری خوردن: یک استکان عرق نعناع را با یک استکان گلاب مخلوط کرده حرارت داده تا به حد جوش برسد. سپس با یک قاشق غذاخوری بارهنگ، مخلوط و با عسل شیرین و میل کنند.
ج- وقت افطار: بعد از باز کردن افطار با آب گرم و خرما، یک لیوان گلاب را به حد جوش رسانده با سه قاشق غذاخوری خاکشی مخلوط کنند و نیم گرم بیاشامند.
د- ساعت 12 شب: یک قاشق مرباخوری گل قند آفتابی را همراه یک لیوان آب سیب یا آب گلابی یا آب انار شیرین میل کنید.(اگر گل قند را نتوانستید از عطاری های معتبر تهیه کنید، 75 گرم گل سرخ(محمّدی) خشک را با 25 گرم قند، آسیاب کرده از الک بسیار ریز رد کنید و این پودر نرم را با گلاب خمیر کنید و در سینی استیل پهن و در مقابل آفتاب خشک کنید و تا 7 بار باگلاب، خمیر و بعد خشک کنید. این دارو را به صورت پودر نگهداری کنید.)
نکته: باید توجه داشت که اگر بوی بد دهان ناشی از مسائل دیگری مثل سینوزیت یا مشکلات لثه و دندان باشد باید درمان مناسب خود را دریافت کند.
برای پیشگیری یا درمان یبوست، در ایّام روزه داری، چه باید کرد؟
بسیاری از ما در ماه مبارک رمضان، دچار یبوست می شویم یا یـبـوستی کـه از قـبل داشته ایم، تـشدید می شود؛ به نحوی کـه عــوارض یـبـوسـت، مـثل کسالت، بی اشتهایی، کاهش تمرکز و حافظه، کج خلقی، بواسیر، خونریزی یا درد های مقعدی و مانند آنها به سراغمان می آید. علّت بروز یبوست در روزه داری، کاهش آب بدن، کاهش حرکات دستگاه گوارش و مصرف زیاد غذاهایی مثل برنج است. برای پیشگیری و درمان یبوست در ماه مبارک، نکات ذیل را مدّنظر قرار دهید. مطالعه مقاله «امّ الامراضی به نام یبوست» را هم به کسانی که مشکل شدیدتری دارند توصیه می کنیم. اگر با انجام این توصیه ها، مشکلتان برطرف نشد؛ درمان یبوست از طریق مراجعه به پزشک، ضرورت خواهد داشت.
1- مصرف کمتر غذاهای یبوست زا(مثل برنج، ماکارونی، موز، بسیاری از لبنیات و ....)، خوب جویدن غذا، صرف غذا در آرامش، مصرف کافی میوه و سبزی، پرهیز از غذاهای کارخانه ای، ورزش معتدل و فعّالیت متناسب، اجابت مزاج در مواقع ضرورت.
2- مصرف خاکشی با آب جوش: یک قاشق مربّاخوری خاکشی را در یک استکان آب جوش ریخته شیرین نموده میل کنید.(افطار و سحر)
3- مصرف انواع برگه های خیسانده: مثل برگه هلو و قیسی.
4- آلوی خیس کرده: برای افراد گرم مزاج، بسیار مناسب است امّا می تواند باعث نفخ معده شود.
5- انجیر خیس کرده: تقریبا برای همه افراد، مناسب است.
6- سبوس خیس کرده: سبوس گندم را می توانید از نانوایی های بربری تهیه کنید. سبوس خیس کرده، علاوه بر درمان یبوست، مقدار زیادی از موادّ غذایی مورد نیاز بدن را نیز تأمین می کند.
7- خیسانده بذرهای مختلف مانند بارهنگ، اسپرزه، تخم شربتی و ....
8- مصرف شیر: در کسانی که شیر برایشان حالت ملیّن دارد.
9- استفاده بیشتر از غذاهای آبکی.
10- استفاده از روغن هایی مانند روغن بادام شیرین، روغن زیتون و ....
چه کسانی نباید روزه بگیرند؟  
اثر مثبت روزه داری در درمان بسیاری از بیماری ها مانند چاقی، فشارخون، چربی خون، آسم و مانند آنها به اثبات رسیده است و نیازی به  بحث در این موارد احساس نمی شود. در این جا صحبت از این است که چه کسانی نباید روزه بگیرند؟ در این مورد به طور خلاصه به این موارد اشاره می کنیم:
1- روزه و بیماری های گوارشی: روزه داری بـرای اکـثر بـیـماری هـای گـوارشی، آثار مفید اثبات شده ای دارد و جز در مـوارد استثنایی، فـرد می تواند روزه های خود را به طور کامل بگیرد. کسانی که زخم یا التهاب حادّ معده دارند؛ بهتر است با نظر پزشک معالج از روزه داری خودداری کنند امّا کـسانی کـه فـقط سـابقه ایـن زخـم ها را دارند و در حال حاضر، بدون علامت هستند؛ مشکلی برای روزه داری ندارند و می توانند داروهای خود را به هنگام افطار و سحر، مصرف کنند.
2- روزه و مرض قند: بیماران دیابتی که دارو مصرف نمی کنند یا از قرص های خوراکی استفاده می کنند؛ تقریبا هیچ مشکلی در مورد روزه داری ندارند؛ فقط شاید بهتر باشد که با مشورت پزشک معالج، کمی از میزان مصرف داروی خود کم کنند و آن را در دو نوبت افطار و سحر، مصرف کنند. امّا بیماران دیابتی که از انسولین استفاده می کنند؛ به ویژه کسانی که سابقه یا خطر کاهش یا افزایش شدید قند خون دارند؛ باید کمی احتیاط کنند و تنها با نظر پزشک خود در مورد روزه داری تصمیم بگیرند. جالب است بدانید که در تحقیقات انجام شده در مراکز درمانی که بیماران مسلمان دیابتی به آنها مراجعه می کردند؛ هیچ گونه افزایشی در تعداد بیماران بستری به علّت عدم کنترل دیابت در ماه مبارک رمضان، مشاهده نشده است.
3- روزه و بیماری های کلیوی: کسانی که کلیه سنگ ساز یا بیماری های شدید کلیوی دارند یا پیوند کلیه شده اند، در بسیاری از موارد با مشورت پزشک معالج و با رعایت مواردی که مانع از غلیظ شدن خون و ادرار می شود، قادر به روزه داری هستند. حتّی تحقیقات انجام شده در مورد بیماران پیوندی که آزمایش های طبیعی داشته اند نشان داده است که روزه داری هیچ اختلالی در آزمایش های آنها ایجاد نکرده است.
به تجربه دیده ام که مداومت بر مصرف عرق خارشتر و خارخسک یا جوشانده کاکل ذرت و دم گیلاس در افطار و سحر، بسیاری از بیماران دچار سنگ کلیه را قادر به روزه داری می کند.
دو نکته:
1- مصرف زیاد لبنیات در ماه مبارک، به همراه کاهش آب بدن بر اثر روزه داری، احتمال ایجاد سنگ‌های مجاری ادراری را بسیار افزایش می‌دهد.
2- مصرف چای در ماه مبارک به‌دلیل خاصیت ادرارآوری آن، کم آبی بدن را تشدید می کند و زمینه را برای ایجاد سنگ های کلیوی فراهم.
4- روزه و بیماری های قلبی: دلیلی جهت منع روزه داری در بیماران دریچه ای قلب یا کسانی که گرفتگی های خفیف عروق قلبی دارند؛ وجود ندارد. در مورد بیمارانی که گرفتگی شدید عروق قلبی دارند نـیز، نـیـاز به تـحقیقات بـیشتری وجـود دارد و خطر روزه داری در این افراد، اثبات نشده است امّا به هر حال، باید با احتیاط بیشتری عمل نمود.
نکته ای فقهی و شرعی
این که فرد می تواند یا نمی تواند روزه بگیرد از جمله مصادیق است و تشخیص آن بر عهده مکلّف است. به عبارت دیگر، نظر پزشک معالج در این مورد یک نظر مشورتی است و نهایتا این خود شخص است که باید تصمیم نهایی را بگیرد.
نکته دیگر آن که  حضرت امام خمینی، رحمة الله علیه، در پاسخ به استفتایی در مورد شرایط طبیبی که در مورد مسایل شرعیِ طبّی نظر می دهد، فرموده اند:
« بسمه تعالى؛ پزشک علاوه بر تخصّص باید مورد وثوق باشد که کارش را روى موازین انجام دهد.»
ظاهرا معنی سخن امام این است که پزشکی که در مورد روزه گرفتن یا نگرفتن ما نظر می دهد، علاوه بر این که باید تخصّص و علم کافی در موضوع موردنظر را داشته باشد؛ باید پزشکی باشد که این اطمینان در مورد او وجود داشته باشد که در اظهار نظر، اصول و موازین علمی مربوطه را نیز رعایت می کند. بنابراین، نظر پزشکی که اطّلاعات کافی از بیماری ما ندارد؛ ملاک خوردن روزه نیست؛ چه رسد به این که بخواهیم بر اساس گفته دوست و همسایه و مانند آن روزه نگیریم.
نکته: اگر این جمله که «کارش را روى موازین انجام دهد» را مربوط به مسایل شرعی بدانیم آن وقت می توان این نتیجه را گرفت که توصیه پزشکی که خودش اعتقادی به مسایل شرعی ندارد نمی تواند مبنای روزه گرفتن یا نگرفتن ما باشد.
چند نکته پایانی:
1- تمام سفارش هایی که در مورد تغذیه صحیح وجود دارد؛ به طریق اولی در ماه مبارک رمضان باید مورد توجّه قرار گیرد ولذا نیازی به یادآوری آنها نمی بینم.
2- کاهش دید چشم و نیز خواب رفتن دست و پا در طول روزه داری، امری طبیعی است و جای نگرانی ندارد و پس از صرف افطار، برطرف خواهد شد.
3- بر خلاف تصوّر عمومی و توصیه های پزشکی امروزی، در شریعت حقّه اسلامی، غذا خوردن، محدود به دو وعده، آن هم در ابتدای روز و ابتدای شب(صبحانه و شام) است و حضرات معصومین، علیهم السّلام، مکرّرا از خوردن غذا در میانه روز(ناهار)، نهی نموده آن را موجب فساد بدن معرّفی کرده اند. در قرآن کریم نیز آمده است که اهل بهشت، صبح و شب، غذا می خورند(و لهم رزقهم فیها بکرة و عشیا؛سوره مبارکه مریم؛ آیه ۶۲) بنابراین، برای حفظ سلامتی خود، سعی کنید رویّه ماه مبارک رمضان، یعنی خوردن غذا در ابتدای روز و شب(صبحانه و شام) و پرهیز از خوردن غذا در میانه روز(ناهار) را ادامه دهید.
منبع :
۱- بحارالانوار، علّامه مجلسی.
۲- طبّ اسلامی،گنجینه تندرستی، دکتر رضا منتظر.
3- رمضان- تغییرات مزاجی/سید محمد موسوی، غلامرضا کردافشاری/1391/فجر قرآن
4- فرهنگ و آداب روزه داری/محمّد دریایی، رسول حیدری/1391/سفیر اردهال
5- tebbeghorani.com
6-  ravazadeh.com
7- hamshahrionline.ir
8- emag.tabaye.ir
9- tandorostan.org
 

دکتر جعفر غفارزاده، پزشک طب سنتی ایرانی هستم اگر در این زمینه سوالی دارید میتوانم .به شما مشاوره دهم

سوال خود را بنویسید ...
دکتر جعفر غفارزاده